Er is de afgelopen tijd genoeg gebeurd om over leiderschap te schrijven. Er zijn oorlogen en verkiezingen, en in Den Haag moet een minderheidskabinet zijn weg zoeken. Politieke leiders laten zich in wisselende gedaanten zien: de standvastige, de aarzelende, de strateeg, de verliezer. Toch bleef mijn aandacht hangen bij drie artikelen die op het eerste gezicht niets met leiderschap te maken hebben:
• een interview in Trouw met filosoof Derek van Zoonen over zingeving in de spreekkamer
• een column van Ben Tiggelaar in het NRC over de vraag of grote of kleine dingen ons gelukkig maken
• een essay van Ece Temelkuran in De Groene Amsterdammer over angst en solidaire schapen
Ze lijken te gaan over mentale gezondheid, geluk en filmkritiek. Maar leg je ze naast elkaar, dan vertellen ze samen één verhaal. Het gaat over wat mensen overeind houdt wanneer de grond onder hun voeten beweegt. En dat is precies de vraag waar leiders het meest van moeten weten.
Eerst de drie stukken
Zingeving hoort in de spreekkamer
Derek van Zoonen (Universiteit van Oslo) pleit ervoor dat therapeuten vaker praten over existentiële vragen. Zijn kernpunt is dat een gebrek aan zingeving vaak niet een bijverschijnsel is van depressie of verslaving, maar het probleem zelf. Veel behandelaren kijken volgens hem teveel door een 'hedonistische bril': gezondheid is zich goed voelen, en dus is het doel pijn verminderen. Daarmee blijft weinig ruimte over voor rouw, eenzaamheid of het besef dat je sterfelijk bent. Terwijl die dingen bij het leven horen. Hij wijst op denkers als Victor Frankl en Irvin Yalom, en op onderzoek waaruit blijkt dat mensen met een levensdoel beter herstellen van stress en trauma.
Het meest opvallende zit in een kleine opmerking over de therapeutische relatie. Een goede behandelaar heeft zichzelf ook existentiële vragen gesteld. En wat een cliënt vooral nodig heeft, zegt Van Zoonen, is 'gezien worden door iemand die geen agenda heeft'. Dat is al helend. Hij vertelt hoe patiënten in de eerste sessie soms een iPad krijgen met een lijst van honderd vragen, terwijl ze iets heel anders zoeken. Ze willen dat de ander gaat zitten en vraagt wie ze zijn.
Wat maakt ons nu echt gelukkig?
Ben Tiggelaar gaat in zijn column op zoek naar het antwoord op die vraag. Hij leunt op de Japanse psycholoog Shigehiro Oishi, die drie vormen van het goede leven onderscheidt: het aangename leven, het betekenisvolle leven en het psychologisch rijke leven. Het aangename leven draait om plezier en comfort. Het betekenisvolle leven draait om dienstbaarheid en zin. Het rijke leven draait om nieuwe, verrassende ervaringen die je anders naar de wereld laten kijken.
De les is dat je bij elke vorm iets anders nodig hebt. Voor geluk en betekenis werken kleine, terugkerende routines het best, zoals dagelijks even contact met een collega. Voor een rijk leven zijn juist grote stappen nuttig: verhuizen, emigreren, een nieuwe baan. Tiggelaar wijst er ook op dat we snel wennen aan veranderingen, waardoor het geluk dat grote stappen opleveren vaak minder lang duurt dan we denken. Een verrassend punt is dat routines iets geven wat we niet meteen verwachten, namelijk een gevoel van zingeving. De regelmaat en samenhang geven het leven betekenis.
Schapen die samen de leeuw verslaan
Ece Temelkuran begint met een scène die je niet snel vergeet. Een week na de eerste coronalockdown wordt Zagreb getroffen door een aardbeving. Haar boomlange buurman staat in tranen voor haar deur: 'Ik ben bang.' Ze troost hem met koffie en uitleg over aardbevingen, en later vraagt hij haar bijna verlegen of hij nog eens mag aankloppen 'als ik weer bang ben'. Opvallend: hij deed het nooit, maar het feit dat het mocht, maakte iets los. Dat is voor haar het begin van haar betoog over wat zij 'de angst voor de angst' noemt. We schamen ons zo voor onze angst dat we haar wegpoetsen, en daarmee ook de menselijkheid en solidariteit die er juist in zit.
Ze brengt dat samen in het beeld van de film The Secret of Santa Vittoria. Daarin redt een dorp zijn wijn van de nazi's, niet door heldendaden, maar door samen te werken. Haar punt is dat onze verhalen vol staan met helden en superhelden, maar dat het de 'makke' schapen zijn die in werkelijkheid de wereld redden. Ze vertelt over de lockdown, waarin mensen in Zagreb samen de dagen doorkwamen. Ze beschrijft hoe een oude vriendin haar eigen angst bezweert met rituelen: elke dag een uur wandelen en jezelf dwingen om niet te ver vooruit te kijken. Dat laatste zijn typische kleine routines. Temelkuran eindigt met de oproep om angst van dichtbij te leren kennen, zodat we zien hoeveel menselijkheid erin besloten ligt.
Wat ze delen
1. Ze zijn allemaal kritisch op het idee dat welzijn gelijkstaat aan comfort
Van Zoonen waarschuwt tegen een therapie die alleen wil dat je je beter voelt. Tiggelaar laat zien dat het aangename leven maar één van drie vormen van een goed leven is, en niet altijd de belangrijkste. Temelkuran laat zien wat er gebeurt als we angst alleen als iets vervelends zien dat weg moet: we verliezen het verhaal erachter. Alle drie zeggen eigenlijk: een leven zonder pijn, angst of verlies is niet het doel. Een leven met betekenis is het doel, en daarvoor moet je soms door het ongemak heen.
2. Het zit in de relatie
Wie goed leest, ziet dat het kernmoment in elk stuk een ontmoeting is. Bij Van Zoonen is dat het gezien worden door iemand zonder agenda. Bij Tiggelaar is het opvallend dat het contact met collega's, elke dag opnieuw, meer bijdraagt aan een goed leven dan een promotie die eens in de vijf jaar komt. Bij Temelkuran is het de buurman die mag aankloppen, en de dorpelingen die samen een keten vormen. Zingeving ontstaat zelden in je eentje. Het ontstaat tussen mensen.
3. Kleine dingen dragen het grote
Alle drie de stukken laten zien dat betekenis niet uit grote gebaren komt, maar uit het alledaagse. Tiggelaar noemt routines, Temelkuran noemt de dagelijkse wandeling en het wegblazen van paardenbloempluisjes. Van Zoonen noemt het simpele feit dat een therapeut gaat zitten en écht luistert. In onzekere tijden helpen dit soort ankerpunten ons om niet weg te drijven.
4. Ze corrigeren een eenzijdig verhaal
Elk stuk gaat in tegen een dominante verteltrant. Bij Van Zoonen is dat de medische blik, bij Tiggelaar de geluksindustrie die het alleen over grote veranderingen heeft en bij Temelkuran het heldenverhaal waarin angst iets is om te overwinnen. Alle drie zeggen: het is complexer en juist in die complexiteit zit iets waardevols.
Wat recente blogs van uātēs eraan toevoegen
Dit patroon keert terug in recente blogs van uātēs en dat maakt de brug naar leiderschap concreet.
In 'Het recht om te vallen' (30 oktober) beschrijft Koen de Snoo een schoolplein waar een hekje om een klimboom staat. Hij verwijst naar onderzoek naar risicovol spel bij kinderen, dat laat zien dat kinderen die mogen klimmen meer zelfvertrouwen krijgen en beter leren inschatten wat ze aankunnen. Vervolgens vertaalt hij dat naar organisaties. Ook daar staan hekjes: procedures die ooit een val moesten voorkomen, maar waarvan niemand de reden nog weet. Hij verwijst naar Isabel Menzies Lyth, die liet zien dat veel procedures in organisaties niet zozeer de zorg dienen, maar vooral angst beheersen. Dat raakt direct aan Temelkuran: onze organisaties zijn vaak gebouwd om de angst niet te hoeven voelen. En het raakt aan Van Zoonen: wie alleen risico's wil wegnemen, haalt ook de zin weg.
De Snoo noemt veiligheid en ontwikkeling een polariteit die je niet oplost maar waartussen je beweegt. Dat is een mooie sleutel voor de drie stukken. Ook Tiggelaars routines en avonturen en Van Zoonens klinisch en existentieel zijn zulke paren. Het gaat niet om het een of het ander, maar om de beweging ertussen.
In 'Burgermoeder' (9 oktober) schrijft De Snoo over een burgemeester die tussen een college en een deel van haar inwoners in staat en over de vraag hoe je als bestuurder iedereen kunt blijven vertegenwoordigen. Hij haalt Barry Oshry aan over de positie van het 'midden': blijf op je eigen plek staan en verbind van daaruit. Dat is precies wat Temelkuran beschrijft in de dorpelingen van Santa Vittoria, die onder leiding van een burgemeester hun menselijkheid beschermen zonder in het wij-zij te vervallen. Bijzonder is ook zijn slotbeeld van het schimmelnetwerk onder de Veluwe, dat ondergronds verbindt wat bovengronds gescheiden lijkt. Daarmee komen we bij de onderstroom: erbij horen, angst en loyaliteit zijn niet weg als je ze uit het zicht haalt, ze zoeken een andere weg.
Wat betekent dit voor leiders?
Als we deze vijf bronnen naast elkaar zetten dan Dan komen er vier lessen bovendrijven.
Leiders hoeven angst niet weg te nemen, maar ze moeten haar kunnen dragen. Dat is de les van Temelkuran en Menzies Lyth. Een organisatie die elke angst met een procedure dichtmetselt, krijgt geen veiligheid maar verlamming. Een leider die zelf zegt "ik ben ook bang, laten we dit samen doen" geeft toestemming om menselijk te zijn.
Leiders moeten zingeving serieus nemen als werkdomein. Van Zoonen vindt dat existentiële vragen thuishoren in de spreekkamer. Op dezelfde manier horen ze thuis in een organisatie, in bijvoorbeeld een functioneringsgesprek en in een strategiesessie. Waarvoor doen we dit eigenlijk? Wie weet daar iets van? Een organisatie die dat niet bespreekbaar maakt, mist iets essentieels.
Wees aandachtig, zonder agenda. De zin van Van Zoonen over gezien worden door iemand zonder agenda is een van de krachtigste leiderschapsuitspraken die ik in lange tijd las. In vergaderingen, 1-op-1's en crisisberaad zijn we vaak vooral bezig met wat we willen bereiken. Soms is het genoeg om te gaan zitten en te vragen hoe het gaat, en dan te luisteren.
Bouw routines en geef ruimte voor avontuur. Tiggelaar laat zien dat een goed leven beide nodig heeft. Dat geldt voor teams ook. Vaste ritmes (een wekelijks overleg dat er echt toe doet, een vaste check-in) geven houvast. Maar een team dat nooit iets nieuws probeert, wordt grijs. De Snoo's advies sluit daar mooi op aan: haal elk jaar een hekje weg, en sta onder de boom als het misgaat.
Tot slot
De wereld is onzeker en politieke leiders laten zich dezer dagen vooral zien als mensen die zekerheid proberen te verkopen. Misschien is dat de verkeerde richting. De drie stukken suggereren dat mensen geen leiders nodig hebben die zeggen dat alles goed komt, maar leiders die erbij zijn wanneer het niet goed voelt. Leiders die weten dat betekenis ontstaat in verbinding, die de angst niet verbergen maar benutten en die erop vertrouwen dat de schapen, mits ze samen optrekken, verrassend sterk zijn.
Mijn vraag voor jou deze week: wie mag er bij jou aankloppen als hij of zij bang is? En bij wie mag jij dat?
Bronnen: Maurice Timmermans, interview met Derek van Zoonen, Trouw, 5 november 2026; Ben Tiggelaar, "Mooi werk", NRC, 5 november 2026; Ece Temelkuran, "De kracht van solidaire schapen", De Groene Amsterdammer, 22 oktober 2026; Koen de Snoo, "Het recht om te vallen" (30 oktober 2026) en "Burgermoeder" (9 oktober 2026), uates.nl/blogs.
