Er staat een boom op het schoolplein prachtig te verkleuren. Het eerste gevallen blad dwarrelt rond de stam. Het is een prima boom. Hij heeft takken op klimhoogte. Daarom staat er een hekje omheen.
Zo gaat dat in Nederland. We planten een beuk en hangen er een bordje bij. Betreden op eigen risico. Of liever nog: betreden verboden.
Vorige week verscheen in PLOS One een systematische review van 74 studies naar risicovol spel bij kinderen van 3 tot 12 jaar. Onderzoekers van de University of British Columbia en de University of Exeter zetten alles op een rij: klimmen, hard fietsen, ravotten, spelen bij water of vuur, zonder volwassenen de buurt in. Kinderen die dat mogen, bewegen meer. Ze krijgen meer zelfvertrouwen, ze werken beter samen en ze worden creatiever. Ze leren bovendien beter inschatten wat ze aankunnen. De verwondingen? Meestal schaafwonden en blauwe plekken.
Eerlijkheidshalve: slechts een kwart van de studies was van hoge kwaliteit. De meeste tonen een verband, geen oorzaak. De Utrechtse onderzoeker Heidi Lesscher ziet toch een consistent beeld. Ze zei er iets bij dat me niet meer loslaat: "De samenleving wordt steeds risicomijdender". Volwassenen spreken elkaar aan of klagen elkaar zelfs aan als een kind risico neemt. Dat voedt de angstcultuur. Haar voorstel: leg vast, liefst in de wet, dat kinderen recht hebben op risicovol spel.
Ik las het en dacht aan de vergaderzaal, de volwassen speeltuin
Vervang 'kind' door 'beleidsadviseur'. Vervang 'boom' door 'pilot'. Vervang 'schaafwond' door 'Kamervraag'. De review leest ineens als een organisatiediagnose.
Organisaties zijn ook speelplekken. Of ze waren het ooit. Iedere nieuwe bestuurder treft er hekjes aan: een risicoparagraaf, een tweede lezing of een afstemmingsoverleg ter voorbereiding van het afstemmingsoverleg. Elk hekje had ooit een reden. Ergens is ooit iemand gevallen. Het hek bleef staan. Ook toen niemand zich de val nog herinnerde.
De Britse psychoanalytica Isabel Menzies Lyth beschreef dit mechanisme in 1960. Ze onderzocht verpleegkundigen in een Londens ziekenhuis. Veel procedures bleken weinig met patiëntenzorg te maken te hebben. Ze dienden vooral om angst te beheersen. Zij noemde dat sociale afweer tegen angst. Lijstjes, roosters, dubbele controles... Ze voelden veilig. Tegelijk verhinderden ze dat mensen leerden verantwoordelijkheid te dragen. De angst verdween nooit. Hij werd ingemetseld in de processen en in de cultuur. Daar zit hij nog steeds, in de onderstroom van menig organisatie, keurig gecodeerd als 'zorgvuldigheid'.
Een polariteit, geen probleem
Hier schuilt het eigenlijke dilemma. Veiligheid en ontwikkeling zijn twee polen van één spanningsveld. Je lost ze niet op. Je beweegt ertussen. Een kind dat zijn nek breekt, leert niets meer. Een kind dat nooit klimt, leert ook niets. Wie één pool eenzijdig najaagt, krijgt vanzelf de schaduwkant ervan. Te veel ruimte geeft brokken. Te veel bescherming geeft mensen die nooit leerden vallen. Die gaan later onderuit bij de eerste stoeprand.
Organisaties slingeren graag. Na een incident gaan de hekjes omhoog. Na een visitatie over 'gebrek aan wendbaarheid' volgt een programma Eigenaarschap. Daarna gaat er opnieuw iets mis. De hekjes gaan weer omhoog, iets hoger dan de vorige keer. Zo wordt een organisatie langzaam een omheind bos waarin niemand meer klimt. Op de heidag vraagt men zich vervolgens af waar het ondernemerschap gebleven is.
Wie draagt de val?
Angst voor ongelukken en de vraag wie verantwoordelijk is als er iets gebeurt, werken door in het beleid van scholen en kinderopvang. Het scherpste zinnetje uit het Scientias-stuk komt van Marielle Balledux van het Nederlands Jeugdinstituut: "Laat de school hardop zeggen dat ze risicovol spel aanmoedigt. Dat helpt medewerkers steun te ervaren als het een keer misgaat".
Lees die zin nog eens. Hij gaat over leiderschap.
De juf onder de boom weegt het kind af tegen het risico. Ze weegt ook zichzelf af tegen het kind. Valt het kind, dan staat zij alleen. Dus roept ze: naar beneden. Je kunt het haar moeilijk kwalijk nemen. Het systeem legt het risico onderaan. De bescherming ligt bovenaan.
Systemisch is dat een ordeningsvraag. Wie draagt wat? In een gezond systeem draagt wie de meeste positie heeft ook het meeste gewicht. De ouder draagt meer dan het kind. De bestuurder draagt meer dan de uitvoerder. Keer je dat om, dan gaat de uitvoerder het risico van de bestuurder dragen. Dan wordt de professional voorzichtig. Begrijpelijk voorzichtig. 'Systeemlogisch' voorzichtig. Verlammend voorzichtig.
Amy Edmondson noemt wat dan ontbreekt psychologische veiligheid. Het begrip is inmiddels zo vaak gebruikt dat het op een koffiemok past. Dat is jammer. Edmondson bedoelde iets scherps: ruimte om fouten te melden zonder afgestraft te worden, juist zodat de lat hoog kan liggen. Veiligheid is in die betekenis de zachte bosgrond onder de boom. Wie valt, landt.
Donald Winnicott sprak van de holding environment. De ouder die er is, zonder over te nemen. Balledux zegt het bijna letterlijk: toezicht waar nodig, zonder alles over te nemen. Dat is een prachtige taakomschrijving voor een raad van bestuur. Ze zou zo in een profielschets kunnen.
De beuk als leermeester
Een boom is een eerlijke leraar. Hij geeft directe feedback. Een tak die kraakt, zegt meer dan een evaluatieformulier. Kinderen leren in een boom wat bestuurders zelden leren in een stuurgroep: het verschil tussen een tak die buigt en een tak die breekt. Dat verschil leer je alleen door erop te gaan staan.
Organisaties die dat verhinderen, kweken een eigenaardig soort vakmensen. Ze zijn uitstekend in het signaleren van risico's. Ze zijn matig in het nemen ervan. Ze schrijven memo's van onberispelijke kwaliteit over dingen die nooit gebeuren. Hun grootste talent is het vinden van een reden om nog even te wachten.
Het recht om te vallen
Lesscher wil een wettelijk recht op risicovol spel. Dat is een sympathiek voorstel met een ironische rand. Het is de Hollandse reflex ten voeten uit: de angst voor regels bestrijden met een regel.
Toch zit er iets wezenlijks in. Een recht verlegt de bewijslast. Wie een recht heeft, hoeft zich voor het gebruik ervan niet te verantwoorden. De juf hoeft dan niet meer te bewijzen dat klimmen verstandig was. De klager moet aantonen dat het onverstandig was. Precies die verschuiving hebben veel organisaties nodig.
Voor bestuurders vertaalt zich dat in drie gewoonten. De eerste: benoem hardop welk risico je wilt dat mensen nemen. Zet het in de opdracht, in het mandaat of in het besluit. Een risico waar niemand toestemming voor gaf, neemt niemand. De tweede: sta onder de boom als het misgaat. Verantwoord je in het openbaar voor de val van een ander. Eén keer is genoeg om een hele afdeling te laten klimmen. En drie: haal elk jaar een hekje weg. Vraag bij elke procedure welke val ze ooit moest voorkomen. Blijkt niemand het nog te weten, dan weet je genoeg.
De vraag voor deze week is daarom eenvoudig. Welk hekje staat er in jouw organisatie nog, terwijl niemand zich de val herinnert? Haal het weg. Ga onder de boom staan. Kijk omhoog.
